Antalya’da iki haftayı geride bırakan BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Taraflar Konferansı (COP31), uzayan kapanış oturumları, sabaha kadar süren koridor kulisleri ve kelime savaşlarıyla küresel iklim diplomasisinin en çetin virajlarından birine sahne oldu. 92 bini aşkın katılımcının akın ettiği Mavi Bölge’de delegasyonlar, fosil yakıtlardan uzaklaşma takvimi, 2035’e kadar yüzde 35 küresel elektrifikasyon hedefi ve gelişmekte olan ülkelere aktarılacak iklim finansmanının hacmi üzerine kilitlenirken, yeşil dönüşümün sahadaki asıl uygulayıcısı olan KOBİ’lerin masadaki yeri tartışmaların gölgesinde kaldı.
Süreci takip edenler şunu gördü ki, iklim zirvesinin diplomatik dili hâlâ devletler, büyük enerji tekelleri ve çok taraflı kalkınma fonları ekseninde dönüyor. Türkiye’nin COP31 Başkanlığı döneminde ilk kez kurulan İş Forumu (Business Forum) aracılığıyla KOBİ’lerin sesi müzakere salonlarının kapısına kadar getirilse de, 16, 19 ve 21-22 Kasım tarihlerinde yayımlanan Antalya Deklarasyonu ve örtü karar taslaklarında KOBİ’lere özel, bağlayıcı ve müstakil bir karar maddesi yer almadı. Küçük ve orta ölçekli işletmeler, resmi metinlerde doğrudan bir özne olmaktan ziyade Adil Geçiş Mekanizması ve iklim-ticaret dengesi başlıklarının satır aralarında kendine yer bulabildi.
Taslak metinler yayınlandı
COP31’in en kritik diplomatik çıktısı olan ve zirvenin siyasi iradesini yansıtan örtü karar taslakları, büyük ölçekli enerji dönüşümü ve uyum finansmanı hedeflerine odaklandı. Müzakere sürecinde yayımlanan peş peşe taslak metinlerde küresel ölçekte enerji verimliliğinin artırılması, yenilenebilir enerji kapasitesinin katlanması ve 2035 elektrifikasyon vizyonu ana omurgayı oluşturdu. Ancak bu hedefleri üretim bantlarında, atölyelerde ve tedarik zincirlerinde hayata geçirecek milyonlarca KOBİ için resmi karar metninde ayrı bir finansman kotası, doğrudan hibe mekanizması veya bağlayıcı bir takvim tanımlanmadı.
Müzakere kulislerinde bazı gelişmekte olan ülke grupları, büyük ölçekli iklim fonlarına erişimde küçük işletmelerin bürokratik engellere takıldığını sıkça gündeme getirdi. Buna rağmen gelişmiş ülkelerin finansman yükümlülüklerini genişletme konusundaki direnci, KOBİ’lere özel bir alt başlığın örtü karara girmesini engelledi. Böylece zirvenin ana karar metni, makro hedefleri belirleyen ancak bu hedeflerin tabana nasıl yayılacağını ulusal politikalara bırakan bir çerçevede kaldı.
Adil geçişte zorlu pazarlık
KOBİ’lerin resmi müzakere metinlerine en çok yaklaştığı alan, Adil Geçiş Mekanizması (Just Transition Mechanism – JTM) temas grubu görüşmeleri oldu. Bu masada özellikle Brezilya ve benzer düşünen gelişmekte olan ülke blokları, yeşil dönüşümün sadece büyük sanayi gruplarını kapsayan bir sürece dönüşmemesi için yoğun mesai harcadı. Müzakerelerde kamu alımlarının düşük karbonlu yatırımlar için bir pazar yaratacak şekilde kurgulanması ve KOBİ’lerin uygun maliyetli finansmana erişiminin kolaylaştırılması yönündeki ifadeler taslak metinlere taşındı.
Ancak kapanış genel kuruluna saatler kala bile bu başlık üzerindeki kelime pazarlıkları tam anlamıyla sonuçlanmadı. Gelişmiş ülke delegasyonlarının kamu alımları ve piyasa müdahalelerine yönelik çekinceleri, KOBİ’leri doğrudan koruyan bağlayıcı ifadelerin metinde kalıcı olup olmayacağını belirsizliğe itti. KOBİ’leri ilgilendiren bir diğer kritik satır başı ise ticaret ve iklim gerilimi oldu. Başta Avrupa Birliği’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) olmak üzere tek taraflı ticaret önlemlerinin ihracatçı KOBİ’ler üzerinde yarattığı maliyet baskısı masaya yatırıldı. Taslak metinlerde bu önlemlerin uluslararası ticarette gizli kısıtlamalara dönüşmemesi ve iklim-ticaret diyaloglarının sürdürülmesi yönünde genel ifadeler yer alsa da, KOBİ’lere yönelik somut bir telafi veya muafiyet mekanizması karara bağlanmadı.

İş dünyasından dört talep
Resmi müzakere salonlarında devletler kelime pazarlığı yaparken, Türk COP31 Başkanlığı tarafından hayata geçirilen COP31 İş Forumu, özel sektörün ve KOBİ’lerin somut beklentilerini doğrudan masaya koydu. Forum bünyesinde faaliyet gösteren Gelişmekte Olan Piyasalar ve KOBİ’ler Çalışma Grubu, müzakerelere girdi sağlamak amacıyla kapsamlı bir politika belgesi yayımladı. Belgede, küresel emisyonların ve istihdamın kritik bir bölümünü sırtlayan KOBİ’lerin, büyük çok uluslu şirketlerle aynı raporlama ve finansman kriterlerine tabi tutulmasının yeşil dönüşümü tıkadığı vurgulandı.
Çalışma grubunun politika belgesinde dört temel talep öne çıktı: KOBİ’lerin kapasite ve veri kısıtları nedeniyle BM iklim sürecinde (COP) ayrı bir paydaş grubu olarak tanınması, karmaşık sürdürülebilirlik raporlamaları yerine standartlaştırılmış ve basitleştirilmiş finansman kriterlerinin oluşturulması, sınır ötesi karbon fiyatlandırmasına uyum için teknik destek merkezleri kurulması ve yerel bankalar aracılığıyla risk paylaşım mekanizmalarının genişletilmesi. Delegasyonlara sunulan bu öneriler zirve boyunca geniş yankı bulsa da, taraflarca onaylanmış bağlayıcı bir BM kararı statüsü kazanmadı ve tavsiye belgesi niteliğinde kaldı.
Kredi muslukları açıldı
Müzakere masasında KOBİ’lere yönelik bağlayıcı bir karar çıkmaması, finans dünyasının sahadaki hamlelerini yavaşlatmadı. Aksine COP31 süreci, Türkiye’nin ve bölgenin yeşil dönüşüm finansmanında yeni kaynak paketlerinin açıklandığı bir vitrine dönüştü. Hazine ve Maliye Bakanlığı, zirve takvimi içinde Asya Kalkınma Bankası (ADB), Asya Altyapı Yatırım Bankası (AIIB), Dünya Bankası ve İslam Kalkınma Bankası ile yeşil ve dijital dönüşümün yanı sıra sanayi modernizasyonunu desteklemek üzere toplam 5,1 milyar dolarlık finansman anlaşmasına imza attı. Bu kaynağın önemli bir bölümünün kalkınma ve ticari bankalar aracılığıyla reel sektöre ve KOBİ’lere aktarılması planlanıyor.
COP31 İş Forumu’nun KOBİ Reçetesi
Türk COP31 Başkanlığı bünyesindeki Gelişmekte Olan Piyasalar ve KOBİ’ler Çalışma Grubu tarafından yayımlanan politika belgesinde, küresel iklim mimarisine şu 4 yapısal öneri sunuldu. Bu öneriler şu şekilde:
* Ayrı statü tanınması: KOBİ’lerin veri ve insan kaynağı kısıtları gözetilerek BM iklim müzakerelerinde (COP) müstakil bir grup olarak tanımlanması.
* Basitleştirilmiş kriterler: Büyük şirketler için tasarlanan ağır ESG ve karbon raporlama standartları yerine KOBİ ölçeğine uygun, sadeleştirilmiş kredi kriterleri getirilmesi.
* Karbon uyumu desteği: Sınırda karbon düzenlemelerinden etkilenen ihracatçı KOBİ’lere yönelik teknik danışmanlık ve ölçüm desteklerinin kurumsallaştırılması.
* Karma finansman (Blended Finance): Uluslararası iklim fonlarının, yerel ticari bankaların kredi riskini paylaşacak garanti mekanizmalarıyla KOBİ’lere indirilmesi.


