Alpkan Koç
Başak Nur GÖKÇAM
İklim krizinin küresel ölçekteki faturası her geçen yıl daha da ağırlaşıyor. Dünya Meteoroloji Örgütü ve uluslararası ekonomi kurumlarının verilerine göre, son on yılda aşırı hava olayları ve eriyen buzul ekosistemlerinin neden olduğu doğrudan ekonomik kayıp yıllık 300 milyar doları aşmış durumda. Sıcaklıkların sanayi öncesi döneme göre 1,2 santigrat derece artması, özellikle Arktik ve kutup çevresi bölgelerde buz tabakalarının hızla çekilmesine yol açıyor. Bu durum sadece deniz seviyelerinin yükselmesiyle sınırlı kalmıyor. Buzulların erimesiyle destek gücünü kaybeden dağ yamaçları dengesizleşerek devasa heyelanlara ve tarih boyunca ender görülen mega tsunamilere davetiye çıkarıyor.
Alaska’da yaşanan son olay da iklim krizinin ekosistemler ve yerel ekonomiler üzerindeki çarpan etkisini çarpıcı bir biçimde gözler önüne serdi. 9 Ağustos 2025 akşamı, Hanse Explorer gemisindeki yolcular Güney Sawyer Buzulu’nun fotoğraf ve videolarını çekmeyi bitirip fiyorttan geri döndükten sadece 12 saat sonra, bitişikteki dağdan fiyorda devasa bir heyelan çöktü.
Kayan tonlarca kaya kütlesi, fiyort sularında kaydedilen tarihteki en yüksek ikinci tsunamiyi tetikledi. Suyun ve molozların 481 metre yüksekliğe —yani Taipei 101 gökdeleninin en üst katından bile daha yükseğe— fırladığı bu felaket, suyun yıkıcı gücüyle fiyordun duvarlarını çıplak kayaya kadar aşındırdı.
Buzul çekilmesinin derin maliyeti
Heyelanın ardından yürütülen bilimsel araştırmalar, buzulların hızla çekildiği kıyı dağlarında felaket riskinin kritik seviyelere ulaştığını kanıtladı. Araştırmaya ilişkin açıklamada bulunan Alaska Deprem Merkezi’nde görev yapan Alaska Eyalet Sismologu, “Meslektaşlarımızla birlikte yaptığımız yeni bir çalışmada, bu heyelanın su ve molozları fiyordun diğer tarafına 481 metre yukarıya nasıl taşıdığını ve ardından Tracy Körfezi’nden aşağıya doğru nasıl aktığını ayrıntılı olarak inceliyoruz. Hava kasvetli bir günde sabah saat 5’i biraz geçiyordu ve neyse ki yakınlarda hiçbir gemi yoktu. Olaydan sonraki aylarda bazı kruvaziyer şirketleri Tracy Arm’dan uzak durmaya başladı. Ancak bu olaya yol açan koşullar bu fiyorda özgü değil” dedi.
Uzmanlar, tektonik kuvvetlerin, uzun süreli buz kaybının, hızlı yükselmenin ve yoğun yağışların birleştiği noktalarda büyük heyelanların arttığına dikkat çekiyor. Mekanizması henüz tam olarak anlaşılamamış olsa da buzlar eridiğinde dağların jeolojik dengesini kaybettiği net bir şekilde görülüyor. Heyelan suya çarptığında, milyonlarca ton kayanın momentumu devasa tsunami dalgalarına dönüşüyor. Aynı tehlike bugün Alaska’dan Grönland’a ve Norveç’e kadar geniş bir coğrafyayı tehdit ediyor.
Erken uyarı sistemleri şart
Sürdürülebilirlik odaklı ekonomik planlamalarda, buzulların eritilmesinin yarattığı bu dolaylı felaketlerin göz önünde bulundurulması gerekiyor. Bilim insanları, sıcak okyanus suları, yoğun yağışlar ve buzul çekilmesinin bir araya geldiği ağustos gibi yaz aylarında yamaç kaymalarının tavan yaptığı hususunda uyarıda bulundu. Arktik genelinde ülkeler giderek büyüyen bu karmaşık tehlikeyle başa çıkmaya çalışırken, afet önleme maliyetlerinin kamu bütçeleri üzerindeki yükü artıyor. Erken uyarı sistemlerine yapılacak sürdürülebilir yatırımlar, hem milyonlarca dolarlık altyapıyı hem de bölgeye değer katan ekoturizm ekosistemini korumanın tek geçerli yolu olarak görülüyor.
Kruvaziyer turizminin risk haritası
Arktik ve sub-Arktik bölgelerde her yıl milyonlarca turisti ağırlayan kruvaziyer sektörü, buzulların çekilmesiyle birlikte ciddi bir güvenlik ve finansal krizle karşı karşıya. Sadece Alaska hattında yıllık turizm hacmi 3 milyar doları bulurken, dev yolcu gemilerinin geçtiği dar fiyortlarda yaşanabilecek olası bir tsunami felaketi hem insan hayatını hem de milyarlarca dolarlık deniz turizmi yatırımlarını tehlikeye atıyor. Kruvaziyer şirketlerinin Tracy Arm gibi yüksek riskli rotalardan çekilmeye başlaması, bölgesel liman ekonomileri üzerinde de zincirleme kayıplara yol açacak.
Erken uyarıda ekonomi stratejisi
Buzul çekilmesinin yaşandığı kıyı şeritlerinde yaşayan topluluklar ve işletmeler için seçenekler oldukça kısıtlı. Buna göre ya geniş kıyı alanlarını terk etmek ya da tam olarak öngörülemeyen bir riskle yaşamaya devam etmek gerekiyor. Bu noktada sismik ve jeolojik erken uyarı sistemlerinin kurulması hayati önem taşıyor. Bilim insanlarının heyelan olasılığı yüksek alanları önceden tespit etmesini sağlayacak yüksek teknolojili izleme ağları, milyarlarca dolarlık olası yıkımların ve felaketlerin önüne geçmek için en kritik sürdürülebilir yatırım aracı olarak öne çıkıyor.
