Alpkan Koç
Pfizer’ın alacaklarını tahsil etmek için başlattığı süreç, doğrudan devlet bütçeleriyle sınırlı kalmadı. Belçika’daki mahkeme kararlarının ardından Eurocontrol üzerinden Polonya ve Romanya’nın hava seyrüsefer gelirleri de bloke edilmeye başlandı.
Kullanılmayan aşıların faturası milyarları buldu
Anlaşmazlığın kökeni pandemi döneminde Avrupa Birliği’nin toplu olarak imzaladığı Covid-19 aşı sözleşmelerine dayanıyor. Salgının etkisi azaldıkça birçok ülkede aşı ihtiyacı tahmin edilenden daha hızlı düştü ve önceden verilen büyük siparişlerin önemli bölümü kullanılmadan kaldı.
Polonya ve Romanya, 2022’den itibaren teslimatların bir bölümünü almak istemedi. Pfizer ise sözleşmelerin geçerli olduğunu savunarak iki ülkenin sipariş edilen dozların bedelini ödemesi gerektiğini ileri sürdü.
İki ülkeyle ilgili ihtilafların toplam büyüklüğü yaklaşık 2,2 milyar dolara ulaşıyor. Polonya tarafında dava yaklaşık 64 milyon doz aşıyı kapsarken, yalnızca bu dosyada talep edilen tutar milyarlarca zlotiyi buluyor.
Pfizer mahkeme kararını tahsilata çevirdi
Belçika’daki ilk derece mahkemesi nisan ayında Pfizer lehine karar verdi. Polonya karara itiraz edeceğini açıklasa da kararın icrasının durmaması, şirketin alacağını tahsil etmek için yeni adımlar atmasının önünü açtı.
Bunun ardından Pfizer, klasik bir kamu alacağı tahsilatından oldukça farklı bir yol izledi. Şirket, Avrupa hava sahasında havayollarından toplanan seyrüsefer ücretlerinden Polonya ve Romanya’ya aktarılacak paralara yöneldi.
Bu ücretler Eurocontrol tarafından havayolu şirketlerinden tahsil ediliyor ve daha sonra ülkelerin hava trafik kontrol kuruluşlarına aktarılıyor. Böylece Pfizer’ın aşı alacağı ile yolcu uçaklarının Avrupa hava sahasını kullanırken ödediği ücretler aynı hukuki dosyanın içine girmiş oldu.
Polonya’da gelirlerin yüzde 80’inden fazlası riskte
Polonya Hava Seyrüsefer Hizmetleri Ajansı, Eurocontrol’den gelen bildirim üzerine kendisine ait güzergâh ücretlerinin haczedildiğini açıkladı. Ajansın mevcut ve gelecekteki bu gelirlerinin aktarımı, dosyada farklı bir karar alınana kadar durdurulabiliyor.
Sorunun büyüklüğü gelirlerin yapısından kaynaklanıyor. Hava yollarından alınan güzergâh ücretleri Polonya’daki kurumun gelirlerinin yüzde 80’inden fazlasını oluşturuyor ve hava trafik kontrolörlerinden radar ile iletişim altyapısına kadar temel operasyonların finansmanında kullanılıyor.
Ajans, Pfizer ile Polonya devleti arasındaki aşı sözleşmesinin tarafı olmadığını belirterek hacze itiraz ediyor. Buna rağmen tahsilat mekanizmasının Eurocontrol üzerinden işlemesi, kurumun gelirlerini doğrudan hukuki kavganın içine çekmiş durumda.
Romanya’da da aynı yöntem uygulandı
Benzer bir tablo Romanya’da da ortaya çıktı. Ülkenin hava trafik hizmetlerinden sorumlu ROMATSA’ya aktarılması gereken Eurocontrol gelirleri de Pfizer’ın başlattığı icra sürecinin kapsamına girdi.
Romanya’daki dosyada ana para ve faizle birlikte milyarlarca leylik bir alacak söz konusu. ROMATSA da Polonya’daki kurum gibi aşı sözleşmesinin tarafı olmadığını, buna rağmen kendisine aktarılması gereken hava seyrüsefer gelirlerinin bloke edildiğini savunuyor.
Romanya yönetimi hukuki ve bütçesel seçenekleri değerlendirirken, kurum da Belçika’daki icra işlemine karşı savunma yürütüyor. Böylece iki ayrı ülkedeki aşı anlaşmazlığı aynı tahsilat kanalında buluşmuş oldu.
Uçuş güvenliği tartışması başladı
Hava trafik kurumlarının itirazındaki en kritik başlıklardan biri operasyonların finansmanı. Eurocontrol üzerinden gelen güzergâh ücretleri yalnızca idari giderleri değil, hava sahasının güvenli biçimde yönetilmesi için gerekli personel ve teknik sistemlerin de önemli bölümünü finanse ediyor.
Gelirlerin uzun süre bloke edilmesinin kurumların nakit akışını zorlayabileceği belirtiliyor. Polonya ve Romanya tarafı bu nedenle ticari bir aşı ihtilafının hava seyrüsefer hizmetlerini etkileyebilecek bir tahsilat sürecine dönüşmesine karşı çıkıyor.
Şimdilik uçuşların durması veya hava sahalarının kapanması söz konusu değil. Kurumlar faaliyetlerin kesintisiz sürmesi için finansman tedbirleri üzerinde çalışırken hukuki mücadele de devam ediyor.
2,2 milyar dolarlık kavga henüz bitmedi
Pfizer açısından mesele pandemi döneminde imzalanmış sözleşmelerin uygulanması. Şirket, ülkelerin üstlendikleri satın alma yükümlülüklerinin bağlayıcı olduğunu ve mahkeme kararlarını uygulama hakkına sahip bulunduğunu savunuyor.
Polonya ve Romanya ise teslim edilmeyen ya da ihtiyaç kalmadığı için kabul edilmeyen aşılar için oluşan mali yükü azaltmaya çalışıyor. Üstelik ilk derece kararlarına karşı hukuki süreçlerin tamamen sona ermiş olmaması, milyarlarca dolarlık anlaşmazlığın daha uzun süre gündemde kalabileceğini gösteriyor.
Pandeminin üzerinden yıllar geçmesine rağmen Avrupa’nın büyük aşı sözleşmelerinin mali sonuçları böylece kapanmış değil. Kullanılmayan dozların faturası, bu kez sağlık bütçelerinden çıkıp Avrupa semalarında uçan uçakların ödediği ücretlere kadar uzandı.
