Antalya’da BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31’inci Taraflar Konferansı’nın (COP31) kalbi olan Mavi Bölge’de hafta sonu süren uzlaşma mesaisi, zirveyi uzatma dakikalarına taşıdı. 20 Kasım Cuma bitmesi planlanan konferansta 196 ülkenin ortak metin arayışı pazar günü de devam ederken, iki haftalık süreçte liderlerin çağrıları, protestolar ve sert kelime pazarlıklarıyla ilerleyen zirvede kırılma, ‘Antalya Deklarasyonu’ olarak anılan örtü karar taslaklarının satır aralarında yaşandı.
Zirveyi en başından sonuna kadar Antalya’da izleyenlerin gördüğü tablo ise şöyle oldu: COP31, küresel enerji güvenliği krizlerinin, ABD’nin Paris Anlaşması’ndan çekilme gölgesinin ve artan jeopolitik gerilimlerin ortasında çok taraflılığın sınandığı bir konferansa dönüştü. Türkiye’nin dönem başkanlığı, Avustralya’nın ise müzakere başkanlığı görevini üstlendiği hibrit modelde yayımlanan üç ana taslak, iklim diplomasisindeki güç dengelerinin röntgenini çekti.
İlk taslakta sert ton
Müzakerelerin ilk somut belgesi, 16 Kasım’da COP31 Başkanlığı tarafından masaya konulan 144 paragraflık ilk örtü karar taslağı oldu. Tüm ülke gruplarının beklentilerini ve eylem gündemi başlıklarını tek çatıda toplayan bu hacimli metin, iklim eyleminin hızlandırılması için iddialı bir çerçeve çizdi. İlk taslakta fosil yakıtlardan uzaklaşma sürecinin ivmelendirilmesine yönelik doğrudan ifadeler yer alırken, karbon yakalama ve depolama (CCUS) için sayısal hedefler ve gelişmekte olan ülkelerin istediği 120 milyar dolarlık uyum finansmanı başlıkları tartışmaya açıldı.
Ancak bu metin masadaki fay hatlarını anında görünür kıldı. Başta Suudi Arabistan olmak üzere petrol üreticisi ülkeler, ekonomilerini hedef alan ve sektör bazlı bağlayıcılık getiren fosil yakıt ifadelerine sert itiraz yükseltti. Gelişmekte olan ülkeler ve Afrika bloğu ise finansman taahhütleri netleşmeden emisyon azaltım yükümlülüklerinin genişletilmesine karşı çıktı. İlk taslak, tarafların kırmızı çizgilerini test eden başlangıç metni olarak kayda geçti.
İkinci metinde fosil rötuşu
Zirvenin son gününe girilirken, 19 Kasım akşamı yayımlanan ikinci taslak müzakere salonlarında soğuk duş etkisi yarattı. Uzlaşı zeminini genişletmek için sadeleştirilen ve 80 maddeye indirilen yeni metinde, ilk taslaktaki ‘fosil yakıtlardan uzaklaşma’ ifadeleri çıkarıldı. Kömür, petrol ve doğal gaza yönelik doğrudan atıfların silinmesi, Avrupa Birliği, küçük ada devletleri ve iklim aktivistlerinin sert tepkisine yol açtı. Panama Çevre Bakanı Juan Carlos Navarro’nın “Fosil yakıtlardan hiç bahsetmeyen bir örtü karar kabul edilemez” çıkışı ve sivil toplumun Genel Kurul önündeki protestoları gergin anlara sahne oldu. Aynı taslakta, gelişmekte olan ülkelerin 2035’e kadar yıllık 120 milyar dolara çıkarılmasını istediği uyum finansmanı hedefinin sayısal yer almaması da Afrika bakanlarının tepkisini çekti. İkinci taslak, iklim diplomasisinde ‘geri adım mı atılıyor?’ tartışmasını merkeze taşıdı.
Üçüncü taslakta ince denge
Cuma bitmeyen müzakerelerin ardından cumartesi gecesi ve pazar sabahının ilk ışıklarına kadar süren mekik diplomasisi, 10 sayfa ve 94 paragraftan oluşan üçüncü taslak metni ortaya çıkardı. Türkiye ve Avustralya heyetlerinin Avrupa Birliği ile Suudi Arabistan arasında kurduğu temaslarla şekillenen metin, doğrudan ‘fosil yakıt’ kelimesini kullanmadan 2023 Dubai (COP28) mutabakatına güçlü atıf yaparak geri adım atılmadığı mesajını vermeye çalıştı.
Son taslakta karbon yakalama teknolojilerine dair katı sayısal hedefler çıkarılırken, temiz enerji kaynaklı elektrifikasyonun en yüksek seviyeye taşınması benimsendi. Zirvenin somut çıktılarından biri olarak öne çıkan ‘2035’e kadar küresel nihai enerji tüketiminde elektriğin payının yüzde 35’e çıkarılması’ hedefi korundu. Buna karşın gelişmekte olan ülkelerin talep ettiği 120 milyar dolarlık somut uyum finansmanı rakamı üçüncü taslakta yer almadı; uyum finansmanını 2035’e kadar en az üç katına çıkarma çağrısının hızlandırılması vurgusuyla yetinildi.
Liderlerden masaya net mesajlar
Zirve boyunca liderlerin ve BM yöneticilerinin mesajları, tıkanıklığın siyasi arka planını ortaya koydu. Görev süresi dolmadan son kez iklim zirvesine katılan BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, Antalya’daki konuşmasında küresel gidişatı “karşılıklı kesin yıkım yolu” olarak nitelendirip, “Yanan bir gezegen üzerinde barış inşa edemezsiniz. Fosil yakıtlardan adil, düzenli ve hakkaniyetli bir uzaklaşma olmadan güvenli bir iklime giden inandırıcı bir yol yoktur” dedi.
COP31 Müzakere Başkanı Avustralya İklim Değişikliği ve Enerji Bakanı Chris Bowen ise çoklu krizler çağında iş birliğine dikkat çekerek, “Dünya tarihinin en büyük enerji güvenliği krizinden ve çok cepheli çatışmalardan geçerken çok taraflılık bu sınavı verebilir mi diye soruluyor. Cevabımız evet. Küresel elektriğin payını beşte birden üçte bire çıkarmak 1,5 derece hedefini ulaşılabilir kılmanın en pratik yoludur” diye konuştu.
Kurum: Dünya bizden sonuç bekliyor
Sürecin son saatlerinde gözler, 196 ülkenin hassasiyetlerini tek metinde buluşturmak için diplomasi yürüten COP31 Başkanı ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum’a çevrildi. Genel Kurul öncesinde delegelere ve basına seslenen Kurum, üçüncü taslağın Eylem Gündemi hedeflerini ve ülkelerin beklentilerini yansıttığını vurguladı. Kurum, “Herkes bu noktada uykusuz kaldı, mesai harcadı. 196 ülkeyi bir araya getiriyorsunuz, orada herkesin kendisinden bir şeyler görmesi gerekiyor. Artık söz tarafların, karar sizlerin. Dünya bizden bunu bekliyor. Salonun dışında iklim değişikliğinin etkileriyle yaşayan insanlar, çocuklar, anneler, babalar bizden bunu bekliyor” dedi.

“Tarihi bir fırsatın eşiğindeyiz”
Anadolu Salonu’ndaki Genel Kurul Kapanış Oturumu’nda da iki hafta boyunca liderleri, bakanları, müzakerecileri, bilim insanlarını ve gençleri aynı hedefte buluşturduklarını söyleyen Kurum, görüşler arasında köprü kurmak için gece gündüz çalıştıklarını belirtti. Kurum, “Son ana kadar uzlaşının imkanlarını aradık, arıyoruz. Geldiğimiz noktada tarihi bir fırsatın eşiğindeyiz. Şimdi önümüzde örtü kararı duruyor. Bu metin sizlerin, delegelerimizin, bu büyük dostlarımızın emeğiyle, sizin sesinizle şekillendi. Elektrifikasyondan 1,5 dereceye, uyum finansmanından okyanuslara kadar her başlık ele alındı” dedi.
Hiçbir tarafın metne kendi öncelikleriyle yaklaşmadığını ve herkesin kendini bulabileceği bir çerçeve çizildiğini belirten Kurum, sözlerini şöyle sürdürdü: “Kimse istediği her şeyi almadı. Ancak herkes bu metinde kendini bulabilir. Uzlaşının manası da budur. İnşallah bu salondan çıkan karar, dünyaya çok taraflılığın hala sonuç üretebildiğini gösterecektir” Kurum zirvenin Türkiye’de düzenlenmesi ve imkanlar için Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’a, çevre politikalarına destekleri için Emine Erdoğan’a, Avustralyalı heyete, Chris Bowen’a, BM Sekretaryasına, Simon Stiell’e, COP29 ve COP30 başkanlıklarına, bakanlara, heyetlere ve gözlemcilere teşekkür etti.
Antalya’da masadaki 4 kritik düğüm
COP31 müzakerelerinin uzatma dakikalarına kalmasına yol açan ve son taslakta ince ayar yapılan temel başlıklar şunlar oldu:
Fosil yakıt ifadesi: İlk taslaktaki doğrudan ‘fosil yakıtlardan çıkışın hızlandırılması’ ifadesi petrol üreticilerinin itirazıyla ikinci metinde silindi; üçüncü taslakta ise kelimeyi anmadan Dubai (COP28) kararına atıf yapılarak ara formül arandı.
Uyum finansmanı kotası: Gelişmekte olan ülkeler 2035’e kadar yıllık 120 milyar dolarlık bağlayıcı uyum finansmanı hedefi talep etti ancak bu rakam taslak metinlere girmedi.
2035 elektrifikasyon hedefi: Küresel nihai enerji tüketiminde elektriğin payının 2035 yılına kadar yüzde 35’e çıkarılması (35 by 35) tüm taslaklarda korunarak zirvenin en güçlü mutabakat maddesi oldu.
Tek taraflı ticaret önlemleri: Gelişmekte olan ekonomiler ve Arap ülkeleri, sınırda karbon vergisi gibi tek taraflı ticaret uygulamalarının gizli ticaret engeline dönüşmemesi yönünde metne güvence ekletti.
COP31’in dikkat çeken notları
Hibrit başkanlık modeli: COP31, Türkiye’nin dönem başkanlığını, Avustralya’nın ise müzakere başkanlığını üstlendiği tarihteki ilk iki ülkeli yönetim modeliyle gerçekleştirildi.
Zirveye damga vuran girişimler: Ana müzakere metninin yanı sıra Türkiye’nin öncülüğünde ‘Antalya Okyanus Deklarasyonu’, ‘Sıfır Atık’ küresel hareketi ve ‘Metan Emisyonları’ eylem planları öne çıktı.
G7 ve ABD boşluğu: ABD’nin BM iklim çerçevesinden çekilme kararı ve bazı G7 liderlerinin zirveye katılmaması, finansman taahhütleri üzerindeki pazarlık gücünü doğrudan etkiledi.


